Mowa wygłoszona 22 stycznia 1867 r. w Londynie na publicznym obchodzie czwartej rocznicy powstania styczniowego; ogłoszona w Głosie Wolnym (Londyn), nr 130, 10 lutego 1867, s. 1-2, w sprawozdaniu „Czwarta rocznica powstania styczniowego”, ze wstępem redakcji: „Naprzód dr. Marks, Niemiec, wniósł krótką, lecz wiele wyrażającą Uchwałę: “że wolność w Europie nie może być ustaloną bez niepodległości Polski.” Głos jego […] zasługuje na dosłowne przytoczenie”. Atrybucja według MEW (t. 16); MEGA² I/20 podaje angielski brudnopis mowy, nie ten tekst. Tekst z gazety według egzemplarza zdigitalizowanego przez Jagiellońską Bibliotekę Cyfrową (archive.org); znaki zatarte w druku uzupełniono w nawiasach kwadratowych, oczywiste błędy druku poprawiono. Traducción al español.

Panie i Panowie,—Przed 30 przeszło laty rewolucya wybuchła we Francyi[.] Był to wypadek nie przewidziany przez Petersburgską opatrzność, która dopiero co zawarła była z Karolem X tajną umowę w celu lepszego zawiadowania i geograficznego urządzenia Europy. Za nadejściem téj krzyżującéj plany wiadomości, car Mikołaj zwołał oficerów gwardyi i miał do nich krótką, wojowniczą przemowę, zakończoną wyrazami : na koń ! panowie. Nie była to próżna groźba. Paszkiewicz był wysłany do Berlina, aby tam ułożyć plan najazdu Francyi. W parę miesięcy wszystko było przygotowane. Prussacy mieli się zkoncentrować nad Renem, Polska armia wejść do Pruss, a Moskale postępować za nimi. Ale wówczas, jak Lafayette powiedział w Francuzkiéj izbie deputowanych, “przednia straż zwróciła się przeciw głównéj armii.” Powstanie w Warszawie ocaliło Europę od powtórnéj anty-jakobińskiéj wojny.

W 18 lat późniéj, nastąpił nowy wybuch rewolucyjnego wulkanu, czyli raczéj trzęsienie ziemi wzruszające całym stałym lądem. Nawet Niemcy zaczęli się niespokoić, pomimo niańczynych pasków, w których ich Moskwa wodziła ciagle od czasu ich tak zwanéj wojny o niepodległość. Lecz co dziwniejsza, ze wszystkich niemieckich miast Wiedeń był piérwszém, które spróbowało czy potrafi stawiać barykady i spróbowało ze skutkiem. Tą razą, i to podobno piérwszy raz w swéj historyi, Moskwa straciła cierpliwość. Car Mikołaj nie przemawiał już więcéj do gwardyi, ale wydał manifest do swego ludu, powiadając mu, że Francuzkie morowe powietrze zaraziło nawet Niemców, że zbliżyło się już do granic carstwa i że rewolucya w swém szaleństwie zwraca swe gorączkowe oczy na Świętą Rossyą. Nie dziw ! zawołał. Te same Niemcy były od wielu lat gniazdem niedowiarstwa. Rak świętokradzkiéj filozofii wgryzł się w żywotne części tego statecznego na pozór ludu. A potém kończy swoją odezwę następującą apostrofą do Niemców : “Z nami jest Bóg ! wiedźcie o tém, poganie, i poddajcie się, gdyż Bóg jest z nami !” Wkrótce potém, przez ręce swego zaufanego sługi Nesselrodego przesłał inną bullę Niemcom, wcale przepełnioną czułościami dla tego pogańskiego ludu. Zkąd ta zmiana ? Oto, Berlinczycy nie tylko zrobili rewolucyą ale ogłosili przywrócenie Polski, a Polacy Prusskiego zaboru, oszukani ludowym szałem, tworzyli wojskowe obozy w Poznańskiém. Ztąd owe przymilenia Cara. Znowu Polski naród to, ów nieśmiertelny rycerz Europy, kazał się oddalić Mongołowi. Dopiero po zdradzeniu Polaków przez Niemców, a osobliwie przez Niemiecki Narodowy sejm w Frankfurcie, Moskwa przyszła do siebie i nabrała dosyć sił, ażeby rewolucyi 1848 r. zadać cios w jéj ostatniém schronieniu, w Węgrzech, lecz i tu, ostatnim rycerzem, który stoczył z nią bitwę, był Polak, jenerał Bem.

Owoż tedy są ludzie do tyla słabi na umyśle, iż myślą, że to wszystko się zmieniło, że Polska przestała być “narodem potrzebnym,” jak się pewien pisarz francuzki wyraził, i zeszła do stopnia uczuciowego wspomnienia, a wiecie, że ani uczucia ani wspomnienia nie mają kursu na bursie. Kiedy nadeszła wiadomość do Anglii o ostatnich moskiewskich ukazach, znoszących Królestwo Polskie, organ przewodzących worków pieniężnych upominał Polaków, ażeby stali się Moskalami. Czemuż nie mieli by tego uczynić, choćby tylko dla lepszego ubezpieczenia wypłaty procentów od 6 milionów funtów szterlingów dopiero co wypożyczonych Carowi przez Angielskich kapitalistów ! W najgorszym razie, powiedział Times, chociażby Moskwa zabrała Konstantynopol, coż ztąd, jeżeliby tylko pozwoliła Anglii przywłaszczyć sobie Egipt i zapewnić drogę do jéj wielkiego Indyjskiego targu! Innemi słowami, niech Anglia Konstantynopol odda Rossyi, jeżeli Rossya łaskawie pozwoli Anglii wziąść się za łby z Francyą o Egipt. Moskal, powiada Times, lubi pożyczać piéniądze od Anglii i płaci dobrze. Lubi on Angielskie piéniądze. W istocie lubi. Lecz jak samych Anglików lubi, powiada wam najlepiéj dziennik Gazette de Muscovie z grudnia 1851 r.: “Potrzeba aby koléj przyszła na wiarołomny Albion, i nie zadługo nie zawrzemy traktatu z tym ludem gdzieindziéj jak w Kalkucie.”

Zapytuję was, co się zmieniło ? Czy się zmniejszyło niebezpieczeństwo od Moskwy ? Nie. Tylko ślepota sądu u rządzących klass w Europie doszła do szczytu. Najprzód, polityka Moskwy jest niezmienną, jak to wyznał jéj urzędowy historyk Karamzyn. Jéj metoda, jéj taktyka, jéj manewra mogą się zmieniać, lecz gwiazdą północną jéj polityki jest gwiazda stała, panowanie świata. Tylko przebiegły rząd władający barbarzyńskiemi massami może w dzisiejszych czasach knuć plan podobny. Jak to największy moskiewski dyplomata nowożytnych czasów, Pozzo di Borgo pisał do Alexandra I podczas kongresu Wiedeńskiego, Polska jest wielkiém narzędziem do wykonania świat zagarniających zamysłów Rossyi, lecz zarazem i jéj niezwalczoną przeszkodą, dopóki Polak, zmęczony przez nagromadzone zdrady Europy, nie stanie się strasznym biczem w ręku Moskwy. Otoż, zostawiając na boku usposobienie Polskiego ludu, pytam, czy się wydarzyło co takiego coby krzyżowało jéj plany lub paraliżowało jéj czynność ?

Nie potrzebuję wam mówić, że w Azyi postęp jéj podbojów jest nieustanny. Nie potrzebuję wam mówić, że tak zwana Angielsko-Francuzka wojna przeciwko Rossyi oddała w jéj ręce górzyste warownie Kaukazu, panowanie nad morzem Czarném i morskie prawa, które Katarzyna II, Paweł i Alexander I napróżno usiłowali wydrzeć Anglii. Koleje żelazne łączą i koncentrują jéj szeroko rozsiane siły. Jéj materyalne zasoby w Kongresowéj Polsce, która tworzy jéj oszańcowany obóz w Europie, ogromnie się powiększyły. Fortyfikacye Warszawy, Modlina, Iwangrodu, punkta upatrzone przez Napoleona I, panują nad całym biegiem Wisły i tworzą straszną podstawę zaczepną na Północ, Zachód i Południe. Panslawistyczna propaganda postępuje równym krokiem z nachylaniem się Austryi i Turcyi do upadku, a co Panslawistyczna propaganda znaczy, mogliście poznać z próby w 1848-49 r., kiedy Węgry były najechane, Wiedeń spustoszony, Włochy zgromione przez Sławian, walczących pod sztandarami Jellaczyca, Windischgrætza i Radeckiego. A oprócz tego wszystkiego, krzywdy wyrządzone Irlandyi przez Anglią wzniosły nowego potężnego sprzymierzeńca dla Moskwy po drugiéj stronie Atlantyku.

Piotr I wykrzyknął jednego razu, że aby świat podbić, Moskalom nic nie brakuje tylko duszy. Zyjący duch, którego Moskwa potrzebuje, będzie w jéj kadłub tchniony przez pochłonienie Polaków. Cóż wtedy będziecie mieli do wrzucenia na przeciwną szalę ? Na to pytanie odpowiadają z różnych punktów widzenia. Przez usamowolnienie chłopów, powiadają jedni, Moskwa weszła do familii cywilizowanych narodów. Niemiecka potęga, skoncentrowana niedawno w rękach Prussaków, utrzymują drudzy, może się oprzeć wszelkim Azytyckim najazdom. A inni, bardziej radykalni, pokładają swoją ufność w wewnętrzném społeczném przeobrażeniu Zachodniéj Europy.

Otoż, co do piérwszego, usamowolnienie niewolniczych chłopów w Rossyi usamowolniło najwyższą władzę rządową od przeszkód, jakie szlachta mogła stawiać jéj centralizującéj czynności. Otworzyło ono obszerne pole dla poboru rekrutów do jéj armii, pokruszyło wspólną własność moskiewskich włościan, odosobniło ich i powiększyło ich wiarę w ich papieża samowładzcę. Nie oczyściło ono ich z azyatyckiego barbarzyństwa, albowiem cywilizacya jest powolną rośliną potrzebującą wieków do wzrostu. Wszelkie staranie podniesienia ich stanu moralnego karane jest jako zbrodnia. Przypominam wam tylko urzędowe prześladowania towarzystw wstrzemięźliwości, które podejmowały się odzwyczaić Moskala od tego, co Feuerbach nazywa praktyczną istotą jego religii, to jest od wódki. Nie wiadomo, jakie następstwa może pociągnąć za sobą usamowolnienie chłopów w przyszłości, lecz dzisiaj to tylko jest widoczném, że powiększyło ono rozporządzalne siły Cara.

A teraz, co do Pruss. Będąc niegdyś hołdownikami Polski, wzrosły one pod opieką Moskwy i przez rozbiór Polski do piérwszo-rzędnego mocarstwa. Gdyby utraciły one jutro grabież Polski, to zamiast pochłonąć Niemcy, same by w nie wsiąknęły. Ażeby utrzymać się jako mocarstwo odrębne od Niemiec, muszą one koniecznie oprzeć się na Moskalu. Świeże rozszerzenie ich panowania, zamiast zwolnić te węzły, uczyniło je nierozerwalnemi i podwyższyło antagonizm przeciw Francyi i Austryi. Tymczasem Moskwa jest podporą, na której spoczywa samowładne panowanie dynastyi Hohenzollern i jéj feudalnych hołdowników. Jest ona ich tarczą przeciw ludowemu zniechęceniu. Prussy zatém nie są zaporą przeciw Moskwie, ale jéj narzędziem naprzód przeznaczoném na najazd Francyi i ujarzmienie Niemiec.

Co do społecznéj rewolucyi, coż ona znaczy, jeżeli nie walkę klass ? Może być, że walka pomiędzy robotnikami a kapitalistami nie będzie ani tak srogą ani tak krwawą, jak się okazały być walki pomiędzy feudalnemi panami a kapitalistami w Anglii i Francyi. Spodziewamy się tego. Lecz w każdym razie, jakkolwiek takie społeczne przesilenie może obudzić energie zachodnich ludów, to też także, jak wszystkie wewnętrzne kłótnie, zachęcać będzie do najazdu z zewnątrz. Nawet przyodzieje ono Moskwę charakterem, jaki nosiła podczas Anty-jakobińskiéj wojny i od czasu Świętego przymierza, to jest wybranego przez opatrzność zbawcy porządku. Zszereguje ona po swéj stronie wszystkie uprzywilejowane klassy Europy. Już podczas rewolucyi Lutowéj nie sam to hr. Montalambert przykładał ucha do ziemi ażeby słuchać, czy nie zbliża się tętent Kozackich koni. Nie same to Prusskie giermki wpośród niemieckich reprezentacyjnych ciał ogłaszały Cara za zwierzchnego ojca kraju. Ale na wszystkich europejskich bursach tu papiery podnosiły się za każdém Moskiewskiém zwycięztwem a spadały za każdą Moskiewską porażką[.]

Pozostaje więc dla Europy tylko jedno z dwejga do wyboru. Azyatyckie barbarzyństwo, pod wodzą Moskali, spadnie na jéj głowę jak lawina, albo musi odbudować Polskę, odgradzając się tym sposobem od Azyi dwudziestoma milionami bohaterów i zyskując wolne chwile do dokonania swego społecznego przeobrażenia.